آموختن الفبای نیاکان عبادت است


باری طی یکی از سفرهایم از زادگاهم به دوشنبه با مرد متواضع و حلیمی هم سفر شدم، که از طرز لباسش معلوم بود، که مرد فقیری است. ولی اخلاق و برخوردش با دیگر مسافران به کلی فرق داشت، از رفتارش به راحتی مشاهده می شد، که مرد با فرهنگ، با ادب، با شخصیت و با رسالتی است. به بهانه ای هم صحبتش شدم از او پرسیدم، که چه کاره است. با صدای متین و با افتخار به من گفت: «من معلم الفبای نیاکانم». هر چند بارها تعبیر «الفبای نیاکان» را شنیده بودم اما وقتی از زبان آن معلم شنیدم چیز دیگری بود. تاثیرش طوری بود، که گویا برای بار اول آن را می شنیدم. آن معلم، که چندین ساعت با همسفر شدم خیلی با دلگرمی و با عشق رغبت در باره کارش صحبت می نمود و بر خلاف انتظار من از پایین بودن درآمد و افزایش قیمت ها در بازار شکایت نکرد. افسوس این را می خورد، که شاگردان این دور و زمان قدر «الفبای نیاکان» را نمی دانند. صحبت و سفر پایان یافت اما آن خاطره تا ابد در ذهنم نقش بست. البته ارزش دارد و با به آن معلم آفرین گفت که در حقیقت یک پدیده نادری بود و چه اندک هستند چنین معلمانی. بهترین اصطلاحی، که حال آن معلم را بیان می کند این است، «عاشق الفبای نیاکان».
تنها عاشقان می توانند سخت ترین شرایط را تحمل کنند. بلکه به سختی و دشواری روی آورده مردانه می گویند: «تشکر ای سختی و مشکلات، که تنها با وجود تحمل شما ما می توانیم عاشق بودن و لایق بودن خود را اثبات نماییم». حق به جانب یک شاعر عرب است، که می گوید مرد حقیقی مردی هست، که سختی ها او را ساخته باشند: هزه اا...شّّّدائیده کلَِِِِِ خیرن، و حسبک انّّّّها سنعََََت رجاله.
از سوی دیگر می توان گفت: «الفبای نیاکان – الفبای عاشقان» است و «الفبای نیاکان» به حدی زیبا و دلربا است، که عاشق می سازد و آن هم عاشقی که در شرایط سخت کوهستانی و در دامن کوههای سربه فلک کشیده به سر می برد.

سریلیک یا فارسی؟
در میان دانشمندان تاجیک دو چهره معروف را می شناسم، که پیوسته از دو موضع مخالف هم، در موضوع چگونه بودن خط در جمهوری تاجیکستان صحبت می نمایند. یکی پرفسور ابراهیم عثمان اف است و دیگری علامه محمدجان شکوری بخارایی. ابراهیم عثمان اف «الفبای نیاکان» را خطی می پندارد، مثل هر خط دیگر و آن را به سادگی در ردیف و صف خط سریلیک می گذارد و معتقد است، که در تاجیکستان لازم نیست، خط سریلیک عوض شود. علامه شکوری بر عکس، الفبای نیاکان را ارزش بزرگ فرهنگی می پندارد، که باید به خاطر بازگشت به اصل خود و تحکیم هویت به آن برگردیم.
به هر حال آن چه ملاحظه می شود این است، که بحث خط فارسی و یا به قولی الفبای عربی اساس یکی از موضوع های داغ بین دانشمندان محترم ما باقی مانده است. جالب خواهد بود اگر در سال «بزرگداشت زبان تاجیکی» این بحث ختم شود و تصمیم قطعی در این موضوع گرفته شود. البته دانشمندان محترم زبان و ادبیات، شاعران و نویسندگان، ادیبان و سخنوران، فرهنگ شناسان و دانشمندان بخش نسخه شناسی در موضوع خط بیشتر اهمیت می دهند و آنها مستحق ترین افرادی هستند در این موضوع صحبت نمایند. از صحبت های مختلف و گزارشات رادیو تلویزیون در موضوع خط این را ملاحظه نمودم، که در مملکت ما مسئله خط تنها یک مسئله «عوض نمودن خط» و یا یک «موضوع فرهنگی» مطرح می شود. ولی آیا چنین است؟ بخصوص آیا نگاه ما به «الفبای نیاکان» یک نگاه کامل و درست است؟ آیا «الفبای نیاکان» تنها یک خط مثل هر خط دیگری هست و آیا «الفبای نیاکان» تنها یک مسئله فرهنگی است و یا چیزی بالاتر از آن است؟
«الفبای نیاکان» یا عبادت؟
کسانی که «الفبای نیاکان» را تنها یک خط می پندارند و یا یک مسئله فرهنگی، به مسیر خطایی نرفته اند، ولی «الفبای نیاکان» برای ما به عنوان یک مسلمان علاوه بر خط و فرهنگ، یک مسلئه دینی نیز هست. بیایید به یک حدیث پیغمبر (ص) توجه نمایم. در روایتی حضرت رسول اکرم (ص) می فرمایند: «هر کسی با داشتن عذر زبان قرآن می خواند، دو اجر می گیرد، یکی پاداش خواندن قرآن و یکی اجر زحمتی که به سبب علت و یا نارسایی در زبانش می کشد». با تأمل می توان معانی فراوانی را از این حدیث خارج کرد:
1. خواندن قرآن تنها خواندن کتاب نیست، بلکه عبادت است، که برای آن پیغمبر (ص) پاداش وعده کرده است.
2. این حدیث همه مسلمانان را تشویق به خواندن قرآن می کند.
3. حتی کسی، که زبانش می گیرد هم تشویق شده است تا خواندن قرآن را یاد بگیرد.
4. امتیاز برای کسی، که عذر دارد و آن امتیاز اجر اضافه می باشد.
خلاصه کلام، هر مسلمان وظیفه دارد است، خط را یاد بگیرد و قرآن بخواند، و داشتن علت و مشکل در زبان نمی تواند بهانه باشد. یکی از خصوصیت های قرآن کریم این است، که آن را با هیچ خط دیگر نمی توان خواند. زیرا آن نازکی و آن خصوصیت و ویژگی هایی را که حروف عربی در تلفظ دارند آن را نمی توان با دیگر حروف افاده کرد. با لحن مخصوص تلاوت قرآن، تاثیر لذتی دارد، که آن را تنها می توان با حروف عربی خواند، نه با حروف دیگر. حروف عربی هر کدام تلفظ خاص خود را دارند و مخرج و جای تلفظ هر حرف مشخص است.
پس به عنوان مسلمان و به عنوان فردی که در جستجوی ثواب پاداش است، همه مسلمانان وظیفه دارند حتی کسی که زبانش می گیرد نیز وظیفه دارد که «الفبای عربی» بیاموزد. تفاوتی بین «الفبای عربی» و «الفبای نیاکان» نیست. آن چه هست چند نکته است. زیر حرف «جیم» دو نقطه دیگر گذاشتن و حرف «چ» به دست می آید و زیر حرف «با» دو نقطه دیگر گذاشتن حرف «پ» به دست می آید و بالای «ز» دو نقطه دیگر اضافه کردن «ژ» به دست می آید و بلاخره خط کوتاهی بالای «قاف» «گاف» می شود. پس ما اگر دوست داشته باشیم می توانیم با آموختن الفبای نیاکان، برای آخرت خود پاداش جمع نماییم و در صورت پذیرفته شدن توسط دولت، «الفبای نیاکان» را به راحتی و با تلاش اندک از فراگیریم. این همان مثل مشهور با یک تیر دو نشان زدن است.
حسن خط به ز حسن دلدار است....
یکی از ویژگی های دیگر خط فارسی خطاطی است. همان هنر زیبایی که از آغاز تمدن اسلامی تا به حال یعنی بیش از 1400 سال است، که زینت بخش منبر و مناره، گنبد و محراب، سقف و دیوارهای صدها هزار مسجد و مدرسه، آرامگاه و زیارت گاه، شعار و نوشته ها، کتیبه و کتب در سرتاسر قسمت شرقی عالم اسلام بوده است. وقتی خط عربی وارد سرزمین فارس ها شد و به دست خوشنویسان و اهل ذوق و هنر مردم فارسی زبان افتاد، تابش دیگری یافت. خطاطان فارس به اندازه ای شیفته این هنر زیبای خوشنویسی شدند، که جمال محبوب خویش را فراموش نموده در حق خط فارسی چنین شعری را سروده و خطاطی کردند:
حسن خط به ز حسن دلدار است، همچو مهی، که در شب تار است.
خوشنویس افغانی استاد نجیب ا... که در کانادا به سر می برد معتقد است، که از بین تمام انواع خط عربی، زیباترین خط، خطی است، که آن را فارس ها با نام «نستعلیق» اختراع نموده اند. استاد نجیب ا... از دلدادگان این نوع خطاطی هست و می گوید: «خط نستعلیق عروس خط هاست». این نمود خوشنویسی در دولت های عربی نیز آموخته می شود و در بین عرب ها «نستعلیق هم با نام «خط فارسی» مشهور است. یکی از ماندگارترین مناظری، که در جمهوری اسلامی ایران دیدم زمانی بود، که با چندی از همراهانم وارد یکی از رستوران های ملی و یا به تعبیر ایرانیان «سنتی» در شهر تهران برای صرف شام شدیم. در دیوار آن رستوران این رباعی ممتاز استاد سخن ابو عبدا... جعفر رودکی با صنعت عجیبی خطاطی شده بود، که آن زیبایی را هرگز با خط دیگری غیر از خط فارسی تجسم کردن به نظرم غیرممکن است:
گر بر سر نفس خود امیر مردی بر کور و کر- ار نکته نگیری مردی
مردی نبود فتاده را پای زدن گر دست فتاده ای بگیری مردی
دین و هنر
ادیان جهان نه تنها با هنر آمیزش داشته اند، بلکه اکثر هنرها در آغوش دین پروش یافته اند. پیکره های زیبایی، که مثلا در شهرهای مختلف اروپا به خصوص در شهرهای ایتالیا، به نظر می رسند اکثراً معانی دینی دارند یا مجسمه فرشته ها با پروبالند یا پیکره های عیسی و دیگر کشیش هایند. کلیساهای مسیحیان روس، نیز پر از نقاشی است، که همه تجسم گر معانی دینی مسیحی در آن سرزمینند.
یکی از معروفترین نقاشان اروپایی لئوناردو داوینچی می باشد، که نقاشی «کاد داوینچی» به دست او کشیده شده: «شامهای مخفی – تینیه وچریه» درباره حضرت عیسی (ع) و همراهانش و یا به تعبیر قرآنی «حواریونش» بخشیده شده است، که آن نیز معنای دینی دارد. اگر با نگاه گذرا به سرزمین هند نظر کنیم، درمی یابیم، که زیباترین بت های جهان در این سرزمین می باشند. هندوها از استخوان فیل و دیگر اشیا بت های خود را آن قدر زینت می بخشند، که خیلی زیبا دیده می شدند و این همه زیبایی و هنر بت تراشی به تعلیمات دینی هندویی بر می گردند.
اما در دین اسلام هر دوی این هنرها، هم مجسمه تراشی و هم نقاشی تصویر موجودات جاندار حرام شده اند. در حدیثی از پیغمبر خدا (ص) روایت هست، که «صورت کشان در آتش جهنمند» و در روایت دیگر آمده است: «در روز رستاخیز از کسانی، که تصویر جانداری را کشیده اند خواسته می شود، که به آن مخلوقات روح ببخشند» طبیعی است، که مخلوقی نمی تواند به صورت یا هیکلی روح ببخشد نمی تواند و از سوی دیگر این عذاب بسیار دردناک است. *
از گفته های بالا چنین بر می آید، که مجسمه تراشی و نقاشی امروز همچون هنرهای زیبای جهانی شمرده می شوند. مسلمانان به خاطر اعتقادات دینی خود هیکل تراشی و نقاشی نکردند و اگر نیز چنین کاری کرده باشند، چندان مورد احترام نیستند. مسلمانان هنری را، که در سطح بالا به آن توجه کردند، هنر خطاطی است، که بی شک تاریخ چند صد ساله دارد. آن چه در هنر خطاطی و تنها با خط عربی در جهان وجود دارد، این آمیزش خطاطی با نقاشی است. خیلی جالب و زیبا است، وقتی با «بسم الله» عکس گل و پرنده و مناظر دیگری را تصویر می کنند. این هم خطاطی هست و هم نقاشی. چنین آمیزش در هیچ خط دیگر و فرهنگ و هنر دیگر در دنیا دیده نمی شود. پس اگر ما مردم هنرپروری باشیم باید به خاطر هنر به این الفبای موسوم به «الفبای نیاکان» بر گردیم.
سخن آخر
خلاصه در مسئله الفبای نیاکان، مشکل در طرز نگاه ما به خط فارسی است. به تعبیر سهراب سپهری: چشم ها را باید شست، جور دیگر باید دید. الفبای نیاکان تنها یک خط نیست. آن هم با باورهای دینی ما و هم با یکی از هنرهای نادر و جالب در جهان، یعنی خطاطی آمیخته است. با خط فارسی می توان به تمام معنا وارد اینترنت شد و در هر موضوع دلخواه جستجو کرد و معلومات به دست آورد. با زبان و خط فارسی تازه ترین ادبیات فکری جهان پیشرفته را می توان دریافت کرد. بسیاری از نرم افزارها و برنامه های کامپیوتری نیز با این خط و الفبای فارسی در دسترس هستند. البته این به معنای کاستن اهمیت آموختن زبان های خارجی مهم از قبیل انگلیسی، روسی و چینی نیست.
منبع: روزنامه «ملت» شماره 17 تاریخ 24 آوریل 2008 – چاپ دوشنبه پایتخت تاجیکستان - برگردان به فارسی – 28/2/1387

شما در اين سايت عضو نيستيد و نمي توانيد فايلي دانلود کنيد. لطفاً در اين سايت عضو شويد.